Kendimize Anlattığımız Hikâye Ne Zaman Hapishaneye Dönüşür?

“Ben başladığım işi bitiremem.” Kişi bunu yıllardır söyler. Yeni bir fırsat çıktığında geçmişte yarım bıraktığı örnekleri hemen hatırlar; tamamladıkları aklına gelmez. Cümle artık bir tespit değil, geleceğin sınırı olmuştur.

Kendimizi açıklayan hikâye ne zaman bizi yönetmeye başlar?

Hikâyeler deneyimi düzenler

İnsan yaşamındaki dağınık olayları neden-sonuç ilişkileri ve temalarla bir araya getirir. “Zorluklardan öğrenirim”, “Kimseye güvenilmez” ya da “Ben ailenin güçlü kişisiyim” gibi anlatılar kimliğe tutarlılık verir. Hangi ayrıntıları fark ettiğimizi ve gelecekte neyi mümkün gördüğümüzü etkiler. McAdams ve McLean (2013) bu içselleştirilmiş ve gelişen yaşam öyküsüne “anlatısal kimlik” adını verir.

Sorun bir hikâyemizin olması değil, onu tek ve değişmez gerçek saymaktır. Her anlatı bazı olayları öne çıkarır, bazılarını geri plana iter. “Hep terk edilirim” hikâyesi ayrılıkları seçerken süren bağları görünmez kılabilir.

Mağaranın duvarındaki kimlik

Platon’un mağarasında duvardaki gölgeler bütün gerçeklik sanılır. Kişisel hikâyeler de bazen böyle çalışır. Geçmiş deneyimlerin gölgesi gerçektir; fakat gerçekliğin tamamı değildir. Gölgeleri sorgulamak başlangıçta rahatsız eder çünkü tanıdık açıklamayı kaybederiz.

Hikâyeyi değiştirmek yaşananları inkâr etmek değildir. Aynı olayı daha geniş bir bağlama yerleştirmektir: “Yarım bıraktığım işler oldu” ile “Ben hiçbir şeyi bitiremem” arasında büyük fark vardır. Birincisi veri, ikincisi kimlik hükmüdür.

Kapalı anlatıdan açık anlatıya

Hapishane anlatıları genellikle mutlak sözcükler taşır: hep, asla, herkes, hiç kimse. Geleceği geçmişin tekrarı sayar ve kişinin eylem payını küçültür. Açık anlatılar ise sürekliliği korurken istisnaya, bağlama ve değişime yer verir.

Şu sorular yardımcı olabilir: Bu hikâyeyi desteklemeyen hangi örnekler var? Aynı olayı beni seven biri nasıl anlatırdı? Hikâyenin hangi kısmı bir zamanlar beni korudu, bugün hangi bedeli yaratıyor? Bir sonraki bölümde küçük de olsa farklı ne yapabilirim?

Anlatının yazarı ve karakteri olmak

Hayatımızın bütün koşullarını seçmeyiz. Bu yüzden “Hikâyeni istediğin gibi yaz” sözü gerçek acıları hafife alabilir. Yine de olaylara verdiğimiz anlamda ve sonraki eylemde sınırlı da olsa payımız bulunur.

Kendimize anlattığımız hikâye geçmişi anlaşılır kıldığında yuvadır; yeni kanıtları içeri almadığında hapishaneye dönüşür. Özgürlük geçmişi silmek değil, anlatıda henüz yazılmamış sayfalar bulunduğunu kabul etmektir. Adler ve arkadaşlarının (2016) derlemesi, anlatıdaki eyleyicilik ve olumlu dönüşüm temalarının, kişilik özelliklerinden bağımsız olarak iyi oluşu yordadığını gösterir.

Hikâyeyi yeniden yazmak değil, genişletmek

Kişi zor bir yaşam öyküsünü bir gecede olumlu bir anlatıya çevirmek zorunda değildir. “Ben mağdur değilim” diye acele etmek, gerçek zararı inkâr edebilir. Daha güvenli yol, mevcut hikâyeye ihmal edilmiş ayrıntıları eklemektir: Kim destek oldu, hangi anda farklı davrandım, neyi koruyabildim, bugün hangi kaynağa sahibim?

Bir olay için üç başlıkla kısa metin yazılabilir: “O zaman böyle anlamıştım”, “Bugün neleri farklı görüyorum”, “Henüz bilmediğim şeyler”. Üçüncü başlık özellikle önemlidir; anlatının kapanmasını önler. Kesin hükümler yerine meraka alan açar.

Başkasının bizi anlattığı hikâyeyi de taşıyor olabiliriz. Ailede “sorunlu”, okulda “tembel” ya da ilişkide “duygusuz” diye etiketlenmek, zamanla iç sese dönüşebilir. Etiketin hangi bağlamda üretildiğini ve bugün hangi davranışlarla uyuşmadığını görmek, yazarlık payını geri kazandırır. Yeni hikâye kusursuz bir kahraman değil, seçenekleri bulunan daha bütün bir insan anlatır.

Hikâyeye açılan kapı

• Hikâyemde sık kullandığım “hep” ve “asla” sözcükleri hangileri?
• Bu anlatıya uymayan ama görmezden geldiğim hangi örnek var?
• Bir sonraki bölümde yalnızca yüzde bir farklı ne yapabilirim?

Yeni davranış küçük olsa da anlatıya karşı-kanıt üretir. Hikâye yalnızca düşünerek değil, farklı bir eylemi tekrar ederek genişler. Böylece kimlik geçmişin özeti olmaktan çıkar, yaşayan bir taslağa dönüşür.