Mutlu Olmaya Çalışmak Neden Bazen Mutsuz Eder?

Güzel bir tatilin ortasında kişi kendini yoklar: “Yeterince mutlu muyum?” Fotoğraflar çekilir, anın özel olması gerektiği düşünülür. Beklenen coşku gelmeyince tatilin kendisinden çok, mutlu olamama hissi konuşmaya başlar.

Mutluluğu istemek neden bazen ona ulaşmayı zorlaştırır?

Duygu hedefe dönüştüğünde

Mutluluk değerli bir deneyimdir; fakat sürekli ölçülen bir performansa dönüştüğünde baskı yaratabilir. “Şu anda mutlu olmalıyım” beklentisi, mevcut duyguyla ideal duygu arasındaki farkı büyütür. Sıradan bir huzur yetersiz, üzüntü ise kişisel başarısızlık gibi görünür.

Iris Mauss ve arkadaşlarının (2011) araştırması, mutluluğa aşırı değer vermenin özellikle olumlu olması beklenen koşullarda hayal kırıklığıyla ilişkili olabileceğini gösterir. Sorun iyi hissetmeyi istemek değil, mutluluğu zorunlu ve sürekli bir durum saymaktır.

Aristippos’tan Aristoteles’e

Haz, felsefe tarihinde farklı biçimlerde ele alınmıştır. Aristippos anlık hazza ağırlık verirken Aristoteles iyi yaşamı tek tek hoş duygulardan daha geniş düşünür: Erdemli etkinlik, ilişkiler ve yaşamın bütünü önemlidir. Bu ayrım bugün de yararlıdır. İyi bir hayat her an iyi hissetmekle aynı değildir. John Stuart Mill’in Faydacılık’ta yaptığı yüksek ve aşağı hazlar ayrımı da mutluluğun tek boyutlu bir haz toplamı olmadığını savunur.

Bir dostun yanında zor bir gerçeği söylemek, çocuk büyütmek ya da anlamlı bir işe emek vermek her an keyifli olmayabilir. Buna rağmen kişi bunları değerli bulabilir. Mutluluğu tek ölçüt yaptığımızda anlamlı ama zor deneyimleri “yanlış” sayma riski oluşur.

Duygulara görev vermemek

Üzüntü kaybı, öfke sınır ihlalini, korku tehlike ihtimalini haber verebilir. Her olumsuz duyguyu hızla olumluya çevirmeye çalışmak bu bilgiyi duymayı engeller. Duyguyu kabul etmek ona teslim olmak değildir; yaşanmakta olanı inkâr etmeden uygun davranışı seçmektir.

“Nasıl hemen mutlu olurum?” yerine “Şu an ne yaşıyorum ve benim için önemli olan ne?” diye sorabiliriz. Dikkati duygu sonucundan değer yönelimli eyleme çevirmek, paradoksal olarak daha doğal olumlu deneyimlere alan açabilir.

Mutluluğu yan ürün olarak görmek

Mutluluk bazen doğrudan yakalanan bir nesneden çok, bağ kurmanın, merak etmenin, katkı sunmanın ve dinlenmenin yan ürünüdür. Geldiğinde fark edilir; gitmesine de izin verilir. Hiçbir duygu sürekli kalmaz.

İyi yaşamın ölçüsü, kaç dakika mutlu olduğumuzdan daha geniştir. Acıya yer veren bir hayat eksik değildir. Mutluluğu zorlamayı bıraktığımızda hayatın daha sakin tonlarını —ilgi, yakınlık, yeterlilik, anlam— duymaya başlayabiliriz.

Mutluluk denetimini azaltmak

Gün içinde ruh hâlini sürekli puanlamak, dikkati deneyimin kendisinden değerlendirmeye taşır. Bunun yerine “Şu anda yüzde kaç mutluyum?” sorusunu bir süre bırakıp duyusal ayrıntıya yönelmek denenebilir: Sohbette duyulan bir cümle, yemeğin tadı, yürüyüşün ritmi. Haz bazen ölçülmediğinde daha erişilebilir olur.

Sosyal karşılaştırma da beklentiyi yükseltebilir. Başkalarının seçilmiş ve düzenlenmiş anlarını kendi hayatımızın bütün günleriyle karşılaştırdığımızda sıradan duygular kusur gibi görünür. Kullanım sonrasında daha eksik hissedilen içeriklere sınır koymak, duygusal alanı koruyabilir.

Kötü bir günde amaç “mutlu olmak” yerine daha küçük ve gerçekçi seçilebilir: bedene bakım vermek, birine dürüstçe ulaşmak, önemli bir işi beş dakika sürdürmek. Bu eylemler neşeyi garanti etmez. Fakat insanı kendi değerleriyle yeniden buluşturur. Mutluluk geldiğinde de gitmesi gerektiğinde de hayat devam edebilecek bir zemin kazanır.

Mutluluğun yükünü hafifletmek

• Şu anki duygumu hangi ideale göre yetersiz buluyorum?
• Mutlu görünme çabası, yaşadığım hangi gerçek duyguyu gölgeliyor?
• Bugün iyi hissetmekten bağımsız olarak neyi değerli buluyorum?

Bu sorular mutluluğu önemsizleştirmez. Onu hayatın hâkimi değil, değişken ve kıymetli misafirlerinden biri olarak görmemizi sağlar.

Mutluluğu bir sonuç tablosu gibi değerlendirmek yerine haftaya daha geniş bakmak mümkündür. Neşe kadar dinlenme, merak, aidiyet ve anlam anları da kaydedilebilir. Böylece iyi yaşamın tek bir yüksek duygudan oluşmadığı görülür. Bazı günler başarı, iyi hissetmek değil; zor bir duyguyu inkâr etmeden değer verilen davranışı sürdürebilmektir. Bu yaklaşım olumlu duyguları azaltmaz; gelmeleri için üzerlerindeki performans baskısını hafifletir.