Özgür Olmak İsterken Neden Seçim Yapmaktan Kaçıyoruz?

Menü uzundur, seçenekler çekicidir. Kişi karar verdikten sonra bile diğer sayfalara bakar. Daha önemli kararlarda bu hâl aylar sürer: İş mi değişmeli, şehir mi, ilişki mi? Seçeneklerin açık kalması özgürlük gibi görünür; fakat hayat bekleme odasına döner.

Seçme özgürlüğü neden bazen hareketi zorlaştırır?

Her seçim bir vazgeçiştir

Seçim yalnızca bir olasılığı almak değildir; diğer olasılıkları en azından şimdilik bırakmaktır. Kararsızlığın altında yanlış seçimin sonuçlarından çok, seçilmeyen hayatların yasını tutma korkusu bulunabilir. Kapıları açık bırakmak bu kaybı erteler.

Fakat seçmemenin de sonuçları vardır. Zaman geçer, koşullar değişir ve bazı seçenekler kendiliğinden kapanır. Böylece kişi kararın sorumluluğundan kaçarken aslında kararı zamana bırakmış olur.

Buridan’ın eşeği ve modern bolluk

Felsefede anlatılan Buridan’ın eşeği, birbirine eşit iki saman balyası arasında karar veremediği için aç kalır. Hikâye tarihsel olarak Buridan’ın kendi metni olmasa da irade ve karar sorununu çarpıcı biçimde gösterir: Kusursuz gerekçe beklemek eylemi durdurabilir.

Modern hayatta seçenek bolluğu her zaman daha fazla memnuniyet getirmez. Çok sayıda alternatif karşılaştırma yükünü artırabilir; kişi seçtikten sonra bile “Daha iyisi var mıydı?” diye düşünebilir. Sorun özgürlüğün kendisi değil, özgürlüğü hatasız seçim yapma zorunluluğu olarak yaşamaktır. Iyengar ve Lepper’in (2000) deneylerinde daha az seçenekle karşılaşan katılımcılar hem daha sık karar verdi hem de kararlarından daha memnun kaldı.

Varoluşçu kaygı

Kierkegaard kaygıyı özgürlüğün baş dönmesi olarak ele alır. Seçebildiğimizi fark etmek, hayatımızın yönünde payımız olduğunu da gösterir. Bu hem imkân hem ağırlıktır. Hiçbir seçim geleceği bütünüyle garanti edemez; karar, belirsizlik içinde sorumluluk almayı içerir.

Karar verirken “En doğru seçenek hangisi?” yerine “Hangi değer doğrultusunda ilerlemek istiyorum?” sorusu daha işlevsel olabilir. Değerler sonucu garanti etmez; belirsizlikte yön verir. Ayrıca kararın geri döndürülebilir olup olmadığını ayırmak gerekir. Çoğu gündelik seçim, zihnin sunduğu kadar nihai değildir.

Yeterince iyi seçim

Karar için bir süre, birkaç temel ölçüt ve bilgi sınırı belirlemek sonsuz karşılaştırmayı azaltabilir. Seçimden sonra diğer seçenekleri araştırmayı bırakmak da kararın yaşanmasına fırsat verir. İyi bir seçim yalnızca başlangıçta bulunmaz; emek, uyarlama ve anlamlandırmayla zaman içinde de kurulur.

Özgürlük bütün kapıları sonsuza kadar açık tutmak değildir. Hangi kapıdan geçtiğimizi sahiplenebilmek ve gerekirse yeni bilgiyle yön değiştirebilmektir. Seçim kaygısı, özgür olmadığımızı değil; özgürlüğün sorumluluk taşıdığını hatırlatır.

Kararı taşıyabilecek bir süreç

Önemli bir kararda önce geri döndürülemez sonuçlarla düzeltilebilir sonuçları ayırmak yararlıdır. İş değişikliği zor olabilir ama çoğu zaman mutlak değildir; buna karşılık bazı sağlık ve hukuk kararları daha dikkatli danışmanlık gerektirir. Kararın gerçek ağırlığını görmek, zihnin bütün seçimleri aynı büyüklükte yaşamasını önler.

Seçenek sayısını değerlerle daraltmak da yardımcı olur. Üç temel ölçüt belirlenebilir: örneğin öğrenme, ekonomik sürdürülebilirlik ve yakın ilişkiler. Her seçeneği onlarca ayrıntı yerine bu ölçütlerle değerlendirmek, karşılaştırma yorgunluğunu azaltır. Ölçütlerin birbiriyle çatışabileceğini kabul etmek gerekir; yetişkin kararlarının çoğunda kusursuz kazanç yoktur.

Karar sonrası pişmanlık ihtimali de baştan normalleştirilebilir. Seçilmemiş yolun çekiciliği, seçilen yolun yanlış olduğunun kanıtı değildir. Her seçimin içinde bir kayıp bulunur. Kararı sahiplenmek, hiç kuşku duymamak değil; kuşkuya rağmen seçilen yolu gerçek bir deneyime dönüştürmektir.

Seçimin eşiğinde

• Bu kararın hangi bölümü geri döndürülebilir, hangi bölümü değildir?
• Korkudan bağımsız düşündüğümde benim için en önemli üç ölçüt ne?
• Seçmemeyi sürdürmenin altı ay sonraki bedeli ne olur?

Karar vermek geleceği bilmek değildir. Eldeki bilgiler, değerler ve sınırlılıklar içinde sorumluluk almaktır. Sonuç beklenenden farklı olduğunda bu, o günkü karar sürecinin bütünüyle yanlış olduğunu göstermez.